Zoektocht in Indonesië
1977, Drenthe, De Punt. Een groep van negen gewapende mannen kaapt een trein. Een trein die onderweg naar Groningen is. Acht mensen komen om het leven, zes van hen zijn de kapers. Die kapers zijn Molukse jongeren. In de jaren ’70 en ’80 vinden er in Nederland meerdere geweldsgolven plaats door Molukse jongeren. Uitbarstingen van geweld die de gevolgen van het koloniale verleden van Nederland in Indonesië pijnlijk blootleggen. Deze koloniale geschiedenis moet je begrijpen om je familiegeschiedenis te onderzoeken.
We nemen je daarom achterstevoren mee in de geschiedenis. En zullen alle belangrijke periodes in de geschiedenis van Indonesië langsgaan. Zodat jij meer te weten komt over jouw familie.
Een zoektocht naar je familiegeschiedenis met een slavernijverleden kan moeilijk zijn. Het kan emoties met zich meebrengen. Druk dan hieronder op ‘Hulp en ondersteuning’.
Begin van de zoektocht
Op de vorige pagina ben je begonnen met het invullen van de ‘waaier’. Die waaier heb je tot een bepaalde generatie kunnen invullen. We gaan verder terug in jouw familiegeschiedenis. Terug in de Indonesische geschiedenis. Want je bent op deze pagina beland omdat je meer wilt weten over jouw voorouders. Voorouders die een band met Indonesië of de Molukken hadden. Dan ben je hier op de juiste plek.
We beginnen met het zoeken van algemene persoonsgegevens. Wat goed is om te weten, is dat er lange tijd geen registraties werden gedaan van de geboortes en overlijden van de Aziatische bevolking. In 1828 werd in Nederlands-Indië de burgerlijke stand ingevoerd. Hier werden alleen Europeanen (en met Europeanen gelijkgestelden) geregistreerd.
Druk hieronder op ‘Algemene persoonsgegevens’ voor meer informatie.
Misschien ben je na het zoeken in deze databases een stap verder. Heb je een geboorteplaats van de voorouder gevonden en misschien wel de ouders. Zo kunnen we steeds weer een nieuw vakje in de waaier invullen.
1980 tot 1860
Onafhankelijk Indonesië
In de coupés heerst paniek. De 51 passagiers van de intercity die naar Groningen zou gaan zijn doodsbang. Buiten klinkt er geschreeuw van de kapers. Kapers? Zitten ze nou als ratten in de val? Waarom zij? Waarom deze trein? En hoezo is de trein ‘gekaapt’?
De 51 passagiers zouden nog veertien dagen zo vastzitten in de trein. Het leger zou komen, onderhandelaars zouden alles op alles zetten om de 51 mensen vrij te krijgen, de pers zou dag en nacht klaarstaan. Nederland stond op z’n kop. Maar waarom gebeurde dit? Ga met ons mee terug de geschiedenis is.
“Dit land, de Republiek Indonesië, behoort niet tot een groep, noch op enige religie, noch op enige etnische groep, noch op enige groep met gewoonten en tradities, maar het eigendom van ons allen van Sabang tot Merauke!”
Soekarno spreekt een grote menigte toe. Het zijn de jaren ‘20 en ‘30 van de vorige eeuw. Een menigte die hem hoopvol aankijkt. Een menigte vol mensen die zo lang hebben gewacht op iemand als Soekarno. Iemand die voor hen op staat. Die voor Indonesië op staat!
Maar toch ontbreekt er in de grote menigte een groep: de Molukkers. Zij willen helemaal niet tot de Republiek Indonesië horen. Ze willen een eigen staat. Maar dat zien ze nu toch een beetje in duigen vallen nu deze man, Soekarno, oproept tot één land. Die oproepen gaan niet vreedzaam. Er ontstaan opstanden, er heerst chaos in de steden. De mensen kunnen de vrijheid ruiken, ze gaan nu echt niet meer terug! Een oorlog ontketend. Een onafhankelijkheidsoorlog.
Het Koninklijk Nederlands-Indische Leger (KNIL) slaat deze opstanden hard neer. Enin dat KNIL dienen veel Molukkers. Het zijn verraders, volgens de Indonesiës. Op 27 december 1949 komt er een einde aan de onafhankelijkheidsoorlog en een eind aan het Nederlandse koloniale bewind in Nederlands-Indië: de Republiek Indonesië is een feit.Nadat het KNIL is opgeheven krijgen de Molukse KNIL-militairen een keuze: demobiliseren of vechten in leger voor Indonesië.
Dit was voor de Molukkers een moeilijke keuze. De Molukse oud-militairen wilden zich aansluiten bij de Molukse onafhankelijkheid beweging, maar Nederland wilde de verhouding met Indonesië, dat net was ontstaan, niet ontwrichten. Nederland besluit veel Molukkers, die geen keuze hebben gemaakt, ‘tijdelijk’ en vaak onvrijwillig, over te brengen naar Nederland. Nederland belooft de Molukkers onafhankelijkheid. Zo zetten in 1951 de eerste Molukkers voet op Nederlandse bodem. Hun verblijf in Nederland is alleen helemaal niet tijdelijk. In Nederland worden de Molukse militairen uit hun functie ontslagen en worden ze door Indonesië verboden om terug te keren naar de Molukken. Een grote teleurstelling voor de Molukkers: ze kunnen geen actieve rol meer spelen in de Molukse Onafhankelijkheidsbeweging, RMS. Nederland beloofde de Molukkers onafhankelijkheid, maar Nederland krijgt internationaal geen steun en kan deze belofte dus niet inlossen. Molukkers voelen zich in de steek gelaten door Nederland.
In de jaren ’70 bereiken de frustratie, pijn en boosheid een hoogtepunt. Er vinden gijzelingen, dodelijke acties, bezettingen en twee treinkapingen plaats. Deze gebeurtenissen laten zien dat het koloniale verleden nog altijd, ook al is de tijd van de VOC allang voorbij, een rode draad vormt.
KNIL
Misschien is jouw familie ook verbonden met de Molukken of met het KNIL. In het KNIL zaten namelijk ook vele anderen nationaliteiten. De onderstaande databases hebben betrekking tot het KNIL en de Molukkers die naar Nederland kwamen. Vul daar de naam van jouw voorouder in. Misschien vind je hier meer informatie!
Pendaftaran
Het zijn de jaren ‘40. De Tweede Wereldoorlog laat ook Indonesië, wat dan Nederlands-Indië heet, niet onberoerd. Japan is namelijk een bondgenoot van Nazi-Duitsland en bezet Nederlands-Indië. Vrijwel meteen worden alle Nederlanders, mannen, vrouwen en kinderen, in Nederlands-Indië opgesloten in zogenoemde Jappenkampen, omdat Japan een ‘Azië voor de Aziaten’ wil. Europeanen zien ze als vijanden. De Indische Nederlanders, die een gemengde Indische en Europese afkomst hebben, worden met rust gelaten.
Nederland wordt aan de kant geschoven en om dat goed te laten verlopen stellen de Japanners een pendaftaran in. Dit zijn persoonsbewijzen die alle Nederlanders en ‘Vreemde Oosterlingen’ (bewoners die van Indonesië die geen Europese of Indische afkomst hebben) vanaf 17 jaar moesten hebben. Op deze pendaftaran stond hoeveel ‘Europees bloed’ degene zou hebben.
Ga in je eigen familie na of er zo’n pendaftaran is. Als dit zo is weet je dat jouw familie dus niet van oorsprong uit Indonesië kwam, maar uit Europa. Druk op ‘Japanse interneringskaarten’ en zie je hoe de pendaftaran er uit zag.
Foto’s
De archieven van Nederlands-Indië zijn niet altijd even compleet. Maar ook op andere manieren kan je veel te weten komen. Bijvoorbeeld door foto’s en namen.
Veel van de Europeanen die door de VOC in Indonesië aankwamen, kregen een relatie met de Indonesische vrouwen. Dit hielden veel generaties daarna in stand. Er is veel fotomateriaal bewaard gebleven, die dit aantoont. Zoals we eerder al aangaven was de slavernij hier anders dan op de westelijke koloniën: tot slaaf gemaakten waren veelal werkzaam in de huishoudens van de kolonisten. Op veel foto’s zijn de Europese mannen, die vaak een hoge functie hadden, met een kind te zien. Die kinderen hebben een Aziatisch uiterlijk.
Soms waren de vrouwen wel op de foto’s te zien. Dit laat zien dat er een goede relatie was tussen de Europese man en de njai. Het gaf aan dat de man om haar gaf. Op deze foto is een Europese man met ‘zijn’ njai te zien en hun dochtertje. Dit is de heer Van der Velde met zijn dochtertje Johanna van der Velde. De naam van de de njai is niet bekend. Deze foto is genomen in Bandoeng en stamt uit circa 1900. De relaties tussen de Europese mannen en hun inheemse partners zijn bijzonder en waren heel verschillend.
De familiefoto’s vertellen dat de kinderen erkend zijn door de vader en dus ‘indo’s’ zijn. Ze hebben de Europese status. Zijn er zulke foto’s te vinden in jouw familie? Ben jij een afstammeling van een Europese man en een inheemse vrouw? En kun je op basis van oude familiefoto’s erachter komen of die relatie goed was? (Staat de vrouw op de foto’s?) of is enkel de man te zien met een kind? Dit soort informatie brengt je al dichterbij: je weet in welke hoek je kan zoeken. Je bent een afstammeling van een Indo, het (erkende) kind van een Europese man en een Aziatische vrouw.
1860
Afschaffing slavernij en vrijlating tot slaafgemaakte
Nu gaan we een grote sprong in de tijd maken. Daar waar je misschien wel het minst over weet, maar je het meest over wil weten. De slavernij in Nederlands-Indië. We zijn nu aanbeland in de tijd van de afschaffing van de slavernij. De tijd dat tot slaaf gemaakten vrijkwamen.
Rond 1800 gaat het slecht met het Nederlandse koloniale rijk. Bijna alle koloniën gaan verloren aan Engeland. Een paar jaren later is Engeland bereid de koloniën terug te geven op voorwaardes. Waarvan er één is: Nederland moet slavenhandel verbieden en bestrijden.
Maar met het afschaffen van slavenhandel, was de slavernij nog niet afgeschaft. In 1859 neemt de Tweede Kamer een wetsvoorstel aan tot afschaffing van de slavernij in Nederlands-Indië. De wet zou vanaf 1 januari 1860 tot stand komen.
Maar dit gold in de praktijk alleen voor centraal gelegen gebieden, zoals Java en Madura. In de buitengebieden leven duizenden Aziaten nog jarenlang in slavernij.
Hoe verliep het vrijlatingsproces?
De Nederlands-Indische regering moest een schadevergoeding aan de slavenhouder betalen van zo’n 30 tot 60 gulden. Nadat de slavenhouder dit geld heeft ontvangen, wordt de tot slaaf gemaakte bevrijd. Je zou het misschien niet verwachten maar die vrijlating ging gepaard met een feestmaal en een concert.
Het liefst zou je nu natuurlijk in slavenregisters willen zoeken naar jouw familie. Helaas werden er in Nederlands-Indië bijna geen slavenregisters bijgehouden. Ze zijn er wel, maar niet digitaal.
Hiervoor moet je dus op pad. Naar het Nationaal Archief in Den Haag. Prins Willem-Alexanderhof 20, 2595 BT Den Haag
Zoek hier naar de onderzoeksgidsen: Asal Oesol, Indische Stamboom, Silsilah Maluku en Molukse stamboom.
Toch hebben we een database voor je klaarstaan waarin je altijd in kan proberen te zoeken.
Verder raden we je aan om contact op te nemen met het Arsip National Republik Indonesia (ANRI). Dit is een Indonesisch nationaal archief. Hier kun je een aanvraag doen voor meer informatie. Iemand van dit archief zal dan voor je aan de slag gaan. Je hebt grote kans hier veel informatie te vinden.
Namen
De kinderen die geboren werden uit de relaties tussen Europeanen en inheemsen, zijn Indo-Europees of kortweg ‘Indo’s’. Deze kinderen konden door de Europese vader erkend worden. Er was ook een optie om het kind niet te erkennen maar het wel te laten inschrijven in de geboorteregisters. Hierdoor kreeg het kind de Europese status en verloor de moeder alle rechten over het kind. En bij dit proces gebeurde iets interessants: achternamen werden omgedraaid. ‘De Vogel’ werd bijvoorbeeld ‘Vodegel’, ‘Wilkens’ werd ‘Kenswil’ en ‘De Vries’ werd ‘Vriesde’.
Werd het kind niet door de Europese vader erkend, dan kreeg het kind de inheemse status en werd het als Aziatisch beschouwd. Dit betekende dat het kind geen rechten had.
Herken jij een omdraaiing in je achternaam? Als dit zo is, dan kan je al veel te weten komen over je familiegeschiedenis. Je weet dan bijvoorbeeld dat je afstamt van een ‘Indo’ kind dat erkend is door zijn Europese vader.
17e eeuw
VOC
Dan zijn we nu aangekomen in de tijd waar het allemaal begon. De tijd waarin Indonesië gekoloniseerd werd, dat slavernij werd uitgebreid, de periode waarin jouw band met Indonesië duidelijk wordt.
Want, was jouw familie altijd al in Indonesië en kreeg het door de komst van de Nederlanders en andere Europeanen een band met Nederland? Of is jouw familie in deze periode juist in Indonesië terechtgekomen?
Mocht je behoefte hebben aan enige steun. Dat kan. Druk dan hieronder op ‘Hulp/ ondersteuning’ om te zien waar je terecht kunt.
16e eeuw
Het is een koude, vroege ochtend in 1595. Overal is het stil. Maar niet op Texel. Want op het waddeneiland is iets spannends gaande. Vier schepen liggen aan de haven, de laatste tonnen worden aan boord gebracht. Op de kade staan enkele vrouwen en kinderen om afscheid te nemen van hun mannen. Want de mannen hebben een grote reis voor de boeg. Een reis naar de ‘Oost’.
De scheepsbel klinkt. Nu moet er echt afscheid genomen worden. De mannen treden het schip binnen. Ze zijn zenuwachtig, maar ook opgewonden. Zij zijn uitgekozen! Zij zijn de eerste die de route varen! De eerste route naar de ‘Oost’! De scheepshornen van de vier schepen klinken opgetogen. Aan de kade zwaaien zakdoeken heen en weer. ‘Dag, tot snel!’ Klinkt het overal.
In 1602 wordt de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht. Het werd het eerste wereldwijde handelsbedrijf, een multinational, en groeit uit tot een hele machtige speler. In korte tijd verovert de VOC strategische plekken, om kostbare producten in handen te krijgen. Zo worden in 1605 de Portugezen van het Molukse eiland Ambon verdreven. Hier bevond zich de grootste kruidnagel productie van Indië.
Landrentestelsel
De veroveringen van de VOC gaan gepaard met veel geweld. Honderdduizenden levens zijn verloren gegaan. Om veel macht te verkrijgen past Nederland een strategie toe waarin de plaatselijke vorsten een grote rol spelen: het Landrentestelsel. In dit stelsel moesten boeren 2/5 deel van hun opbrengsten afstaan aan de koloniale bezetter. Die plaatselijke vorsten vormden een onderdeel in de Nederlands-Indische slavernij. Veel oorspronkelijke bewoners waren al tot slaafgemaakt bij die vorsten. Ze verrichtten zware arbeid op hun landerijen en werden door de vorsten verkocht aan Europese en Arabische slavenhandelaren. Doordat de landerijen al onderhouden werden door de lokale vorsten, zag de slavernij vanuit de kolonisten er wat ‘anders’ uit. De tot slaafgemaakten werden gebruikt voor diensten, zoals in huishoudens. Er was dus niet, in tegenstelling tot slavernij in de Westelijke koloniën zoals Suriname, één specifieke vorm van slavernij. Hierdoor heeft er lange tijd, en nog steeds, een verkeerd beeld geheerst over de slavernij in ‘de Oost’.
De VOC had een vloot van meer dan honderd schepen. Meer dan tienduizenden werknemers waren in dienst van de VOC. In Azië waren 25.000 werknemers in dienst.
Het kan zijn dat jouw familieband met Indonesië begint via de VOC. Dat jouw familie via de VOC in Indonesië is beland. Misschien waren jouw voorouders wel opvarenden van VOC boten. Misschien schrik je daarvan, na alles wat je hebt gelezen over hoe de Europeanen hebben huisgehouden in Indonesië. Maar veel opvarenden van de VOC-boten waren ook jonge mannen die bij wilden verdienen door te werken op de schepen.
In de database hieronder is een groot archief van VOC-opvarenden. Je kan hier ook filteren op gebied. In jouw geval dus Azië. Links zie je ook een lange opsomming van alle functies op die schepen. Zo zie je bijvoorbeeld, als je links op een functie sorteert, dat er veel ‘hooplopers’ waren. Een hulp van een matroos. In het archief van hooplopers, pakken we Aalbert Eekman. Als je op de namen klikt, zie je dat er veel informatie is. Zo kunnen we zien dat Aalbert Eekman uit Delft kwam en naar Azië. Een jaar na zijn indiensttreding bij de VOC overlijdt hij al.
Druk hieronder op ‘VOC onderzoek’ om zelf onderzoek te doen naar de VOC.
De eerste schepen die vanaf Texel vertrekken
Terug naar die koude ochtend op Texel. Vrouwen en kinderen wuiven met hun zakdoeken. De mannen en jongens op de schepen rennen naar de achterkant van het schip op het dek. Ze willen tot het laatste moment hun geliefden zien. Ze wuiven terug, ‘Dag! Tot gauw!’
Maar ‘gauw’ zou niet meer komen. Want niet alle schepen zouden terugkeren. Maar dat weten de mannen nog niet op de schepen. De schepen, die op deze vroege ochtend in 1595 vertrokken naar de Oost. Een zeetocht die later bekend zou worden als de opening van de handelsroute naar de Oost. Het verdriet op Texel zou groot zijn. Net als aan de andere kant van de wereld. In Indonesië. Daar zou ook verdriet zijn. Groot verdriet. Verdriet van onderdrukking en onmenselijkheid. Verdriet dat eeuwen door zou gaan. Zelfs tot 1977, wanneer er in Drenthe een trein wordt gekaapt.